JEJAK TAMADUN MELAYU KEPULAUAN RIAU

TRIP BATAM - BUKAN SEKADAR PERCUTIAN TETAPI MENJEJAKI SEJARAH MELAYU

Dari Kejatuhan Melaka ke Kegemilangan Raja Ali Haji

Sebelum berkelana dengan beberapa kumpulan rombongan di kalangan rakan-rakan ke Batam, saya berpendapat ada baiknya dikaji dan diselidiki dulu destinasi tujuan supaya ziarah atau kunjung kita ke tempat itu akan lebih dijiwai.

Kebetulan wilayah Kepualaun Riau adalah lokasi dan tempat diadakan pelbagai program semasa saya bergiat aktif dalam persatuan belia sejak 25 tahun lalu. Jadi Riau tidak asing lagi bagi saya dan kisah serta sejarah Riau ada dalam pengetahuan saya.

 

Angin laut yang menyapu pesisir Pulau Penyengat seakan membawa gema sejarah silam. Di pulau kecil inilah terjalin kesinambungan tamadun Melayu yang bermula daripada Kesultanan Melayu Melaka, berkembang melalui Kesultanan Johor, dan mencapai kematangan intelektual dalam era Kesultanan Riau-Lingga.

Sejarah Melayu bukan hanya kisah kekuasaan, tetapi kisah kelangsungan bahasa, adab dan ilmu. Dari Melaka ke Johor-Riau, Warisan yang tidak terputus. Selepas Melaka jatuh pada 1511, waris kesultanan berundur dan membina semula kekuatan di Johor. 

Dari situ lahirlah empayar maritim Johor-Riau yang menguasai laluan perdagangan penting Nusantara. Walaupun perpecahan politik berlaku akibat Perjanjian Inggeris-Belanda 1824, warisan budaya dan bahasa tetap berakar sama. Di Riau-Lingga, perkembangan ilmu dan persuratan menjadi nadi kekuatan baharu. Siapakah Raja Ali Haji?

Raja Ali Haji (1808–1873) ialah seorang ulama, sejarawan, sasterawan dan pemikir bahasa Melayu yang lahir di Pulau Penyengat, pusat intelektual dalam wilayah Kesultanan Riau-Lingga. Beliau berasal daripada keluarga bangsawan Bugis-Melayu yang berpengaruh dalam pentadbiran Johor-Riau.

Peranan dan Sumbangan Utama

Tokoh Persuratan Melayu
Beliau mengangkat kesusasteraan Melayu ke tahap yang lebih sistematik dan berfalsafah. Karya terkenalnya, Gurindam Dua Belas (1847), menghimpunkan nasihat tentang agama, akhlak, kepimpinan dan tanggungjawab sosial dalam bentuk puisi yang padat dan mendalam.

Sejarawan Johor-Riau
Melalui Tuhfat al-Nafis, beliau merakam sejarah politik dan keturunan raja-raja Melayu-Bugis Johor-Riau. Karya ini menjadi sumber penting dalam kajian sejarah Alam Melayu abad ke-18 dan ke-19.

Perintis Pembakuan Bahasa Melayu
Menerusi Bustan al-Katibin, Raja Ali Haji menyusun pedoman tatabahasa dan penggunaan bahasa Melayu. Usaha ini dianggap antara langkah awal pembentukan sistem bahasa Melayu baku yang menjadi asas kepada bahasa Melayu moden di Malaysia dan Indonesia.

Mengapa Beliau Penting?

• Diiktiraf sebagai Pahlawan Nasional Indonesia atas sumbangan intelektualnya.

• Dianggap pelopor standardisasi bahasa Melayu.

• Menjadikan Pulau Penyengat pusat keilmuan dan kebudayaan Melayu abad ke-19.

• Menyatukan unsur agama, adat dan politik dalam pemikiran Melayu.

Warisan yang Kekal

Makamnya di Pulau Penyengat terus diziarahi oleh sarjana, pelajar dan pencinta sejarah dari seluruh Nusantara. Beliau bukan sekadar tokoh sejarah, tetapi simbol martabat bahasa dan tamadun Melayu.

Ringkasnya, Raja Ali Haji ialah arkitek intelektual Melayu moden — tokoh yang memastikan bahasa dan pemikiran Melayu terus hidup merentas zaman dan sempadan negara.

Raja Ali Haji dan Falsafah Melayu

Di tengah kebangkitan intelektual itu muncul tokoh besar, Raja Ali Haji (1808–1873). Melalui karya agungnya Gurindam Dua Belas, beliau merumuskan falsafah kehidupan Melayu dalam bentuk puisi nasihat yang padat dan mendalam.

Antara rangkap paling terkenal ialah:

“Barang siapa mengenal yang empat,
Maka ia itulah orang yang ma‘rifat.”

Empat yang dimaksudkan merujuk kepada syariat, tarekat, hakikat dan makrifat — asas pembentukan insan berakhlak dan berilmu.

Dalam fasal lain, beliau mengingatkan tentang kepentingan menjaga pancaindera:

“Apabila terpelihara mata,
Sedikitlah cita-cita.

Apabila terpelihara kuping,
Khabar yang jahat tiadalah damping.”

Nasihat ini menunjukkan betapa pembinaan tamadun menurut Raja Ali Haji bermula daripada disiplin diri.

Tentang kepimpinan dan tanggungjawab raja pula, beliau menegaskan:

“Raja mufakat dengan menteri,
Seperti kebun berpagarkan duri.”

Ungkapan ini menggambarkan pentingnya musyawarah dan sistem pentadbiran yang adil dalam sesebuah kerajaan.

Hang Tuah, Hang Nadim dan Jiwa Kepahlawanan

Kepulauan Riau juga tidak terpisah daripada legenda Melayu. Kisah Hang Tuah sebagai simbol kesetiaan dan keberanian tersebar luas dalam manuskrip dan tradisi lisan Johor-Riau.

Begitu juga cerita Hang Nadim yang bijaksana menyelamatkan Singapura daripada serangan todak. Legenda ini hidup merentas Melaka, Johor dan Riau, memperlihatkan kesatuan imaginasi dan nilai dalam dunia Melayu.

Batam dan Bintan: Percutian yang Menjadi Ziarah Sejarah

Batam hari ini dikenali sebagai kota moden, namun secara sejarah ia terletak dalam jaringan perdagangan Johor-Riau.

Sementara itu, Bintan pernah menjadi pusat awal pemerintahan Johor selepas kejatuhan Melaka. Di pulau inilah berdiri tapak istana dan kompleks makam diraja.

Percutian ke Batam dan Bintan boleh dirancang sebagai pengembaraan sejarah:

• Menelusuri jejak pemerintahan Johor-Riau
• Menghayati seni bina masjid abad ke-19
• Mengkaji manuskrip dan warisan persuratan Melayu
• Menziarahi makam ulama dan bangsawan

Ia adalah perjalanan menyelami akar identiti, bukan sekadar menikmati pantai.

Warisan yang Terus Berdenyut

Dari Melaka ke Johor, dari Johor ke Riau-Lingga — kesinambungan ini membuktikan bahawa tamadun Melayu bertahan melalui ilmu dan bahasa.

Seperti yang diungkapkan Raja Ali Haji:

“Hendaklah peliharakan kaki,
Daripada berjalan yang membawa rugi.”

Nasihat itu masih relevan hari ini — dalam kehidupan individu mahupun dalam memelihara warisan bangsa.

Menjejakkan kaki ke Pulau Penyengat, Batam atau Bintan bererti mendekati akar sejarah serumpun. Di situlah kita menyedari bahawa bahasa Melayu bukan sekadar alat komunikasi, tetapi jiwa tamadun yang menyatukan Nusantara.

Tiga hari menjelang Ramadan 1447H, saya bersama dua sahabat yang pernah bersekolah di Sekolah Menengah Teknik Bukit Piatu Melaka memilih berkunjung ke Batam, Bintan, Pulau Penyengat dan Tanjung Pinang.

Kedatangan kami bersama keluarga masing-masing bukan sekadar percutian biasa, kami jelajah kerana persahabatan, kami jejaki wilayah Riau yang kaya dengan sejarah Kesultanan Melayu yang kini hanya tinggal kenangan. Pengajaran sudah di depan mata. Jangan sampai kedaulatan serta kuasa Raja dan Sultan di bumi Malaysia hilang... tinggal adat sahaja.

Sejarah Kesultanan Melayu dan adat budaya Melayu
di Pulau Penyengat terpelihara sebaiknya 

-ihs.0km-